امتیاز موضوع:
  • 0 رای - 0 میانگین
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
ژئومورفولوژی دریایی و جایگاه آن در آمایش دفاعی و مدیریت نظامی خلیج فارس و تنگه هرمز
#1
ژئومورفولوژی دریایی و جایگاه آن در آمایش دفاعی و مدیریت نظامی خلیج فارس و تنگه هرمز
سعیدرحیمی هرآبادی
عبدالحسین حاجی زاده
مجتبی هدائی آرانی


چکیده
زیربنای مسائل امنیتی و سیاسی یک کشور مرهون دانش و آگاهی علمی آن کشور می­باشد. کشوری مانند ایران که از شمال و جنوب دارای مرزهای آبی با اهمیتی است، بالطبع با مسائل نظامی- دفاعی پیچیده تری روبرو خواهد بود. کشورهایی که شناخت کمتری از ژئومورفولوژی و زمین شناسی بستر و زیر بستر دریایی خود دارند، بیشتر در معرض خطر تجاوز قرار می گیرند و از نظر مسائل نظامی- دفاعی آسیب پذیرتر خواهند بود. لذا لزوم مطالعات زمین شناسی و ژئومورفولوژی دریایی در کشورایران در دریای خزر، دریای عمان و خلیج فارس امری انکار ناپذیر است. در این مقاله تلاش شده است با استفاده از منابع مختلف ژئومورفولوژی دریایی و علوم نظامی به بررسی اشکال ژئومورفیک دریایی مانند فلات قاره، شیب قاره، کانیون ها و... پرداخته شود و همچنین قابلیت ها و محدودیت های آن را در آمایش دفاعی و مدیریت نظامی به ویژه در محدوده‌ی خلیج فارس و تنگه‌ی هرمز مورد بررسی قرار دهد.  نتایج نشان می دهد لندفرم های دریایی  از قابلیت ها و محدودیت های متعددی در آمایش دفاعی و مدیریت نظامی برخوردارند. از جمله مواردی که در این مقاله با تاکید بر شرایط ژئومورفولوژی دریایی خلیج فارس و تنگه‌ی هرمز، مورد بررسی قرار گرفت می توان به قابلیت لندفرم های کف دریا در تعیین موقعیت زیردریایی ها، تعیین موقعیت شناورهای زیر سطحی در مواجهه با اختلال مسیر حرکت شناورها، اختفاء شناورها از نظر دسترسی و شناسایی توسط دشمن و همچنین افزایش تجهیزات نظامی اشاره نمود. از این رو می توان گفت راهکارها و شرایط مساعدی از منظر ژئومورفولوژی دریایی در چارچوب آمایش دفاعی و مدیریت نظامی به ویژه در منطقه‌ی خلیج فارس و تنگه‌ی هرمز فراهم خواهد شد. 
کلیدواژگان: ژئومورفولوژی دریایی، ژئومورفولوژی نظامی، آمایش دفاعی، مدیریت نظامی، خلیج فارس و تنگه‌ی هرمز. 
مقدمه
ژئومورفولوژی را می توان علم مطالعه‌ی سیستماتیک و بین رشته ای لندفرم ها و مناظر آنها و به علاوه فرایند های درونی و بیرونی کره‌ی زمین که اشکال را خلق کرده و آنها را تغییر می دهد تعریف نمود (انجمن جهانی    ژئومورفولوژیست ها 2004 به نقل از حسین زاده، 1387: 135). در این رشته، میزان پویایی و تغییر پذیری پدیده ها در بستر آن سنجیده می شود(حسین زاده و رحیمی هرآبادی، 1390: 80). و محدوده ی مطالعاتی آن شامل مطالعه‌ی تمامی چشم اندازهای ژئومورفیک مانند لندفرم های خشکی، جزایر، اقیانوس ها، رودخانه ها، سواحل، یخچال ها و ... می شود (Goudie, 2004: 492). یکی از بخشهای مطالعاتی در ژئومورفولوژی، مطالعات ژئومورفولوژی دریایی است که  با فرم، منشا و توسعه از ویژگی های کف دریا، سر و کار دارد. لندفرم های زیر دریایی حدود 71 درصد از سطح زمین را در بر می گیرد، اما به دلیل شناخت محدود از ساختار و اهمیت آن، اغلب کمتر مورد مطالعه قرار گرفته اند (Huggett, 2007: 13).  
از آن جا که بدون شناسایی دقیق بستر، زیر بستر، شکل و تغییرات ساحل و عمق دریاها، مسائل مهمی از قبیل شناخت منابع اقتصادی آبی و زیر زمینی، امکان تعیین رژیم حقوقی دریا، تعیین مرزهای آبی، ایجاد امنیت در حریم حقوقی دریاها و در نتیجه جلوگیری از تجاوز دیگر کشورها امکان پذیر نخواهد بود. از این رو لزوم شناسایی ساختاری ژئومورفولوژی دریایی در ایجاد امنیت مرزهای آبی و دریایی امری اجتناب ناپذیر تلقی می شود. زیرا کشورهایی که شناخت کمتری از ژئومورفولوژی و زمین شناسی بستر و زیر بستر دریایی خود دارند بیشتر در معرض خطر تجاوز قرار می گیرند و از نظر آمایش دفاعی و مدیریت نظامی آسیب پذیرتر خواهند بود. کشوری مانند ایران که از شمال و جنوب دارای مرزهای آبی با اهمیتی است، بالطبع با مسائل نظامی- دفاعی پیچیده تری روبرو پیش رو خواهد داشت. لذا ضرورت مطالعات زمین شناسی و ژئومورفولوژی نظامی- دریایی در کشور ایران در دریای خزر، دریای عمان و خلیج فارس امری انکار ناپذیر است. در این مطالعه تلاش شده است با شناسایی اجمالی مفاهیم ژئومورفولوژی نظامی و ژئومورفولوژی دریایی به ویژه در بستر خلیج فارس، اهمیت و کاربردهای این شاخه‌ی علمی در مسائل آمایش دفاعی و مدیریت نظامی مورد بررسی قرار گیرد.  
  روش تحقیق
در این مقاله تلاش شده است با استفاده از منابع مختلف ژئومورفولوژی دریایی و جغرافیای نظامی و جستجو در منابع کتابخانه ای و پایگاه های اینترنتی، اشکال ژئومورفیک دریایی مانند فلات قاره، شیب قاره، کانیون ها و... به ویژه لندفرم های دریایی خلیج فارس، شناسایی شود. در مرحله‌ی بعد با استناد به اطلاعات گردآوری شده،  قابلیت ها و محدودیت های ژئومورفولوژی دریایی خلیج فارس در عملیات های نظامی مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.
  مبانی نظری
الف) جایگاه مطالعات ژئومورفولوژی درآمایش دفاعی و  مدیریت نظامی با توجه به این موضوع که  فعاليت هاي نظامي در سطح زميني صورت مي گيرد كه مطالعه‌ی تغييرات و تحولات آن، موضوع دانش ژئومورفولوژي است، بنابراین اهميت اين دانش و ارتباط تنگاتنگ آن با استراتژي هاي نظامي روشن مي شود(مختاری، 1382). اساسا اجراي عملیات نظامي، چه به طور مستقيم و چه غيرمستقيم، تحت تأثير پديده هاي ژئومورفولوژيك است(مختاری، 1378). به طورکلی محورهای اصلی مطالعات ژئومورفیک در مسائل نظامی را می توان در موارد زیر مورد توجه قرار داد(یمانی، 1379: 314):  
-    ناحیه بندی ژئومورفولوژیک از دیدگاه نظامی، به عنوان مهم ترین عامل محیطی؛
-    اتخاذ سیاست های نظامی در ارتباط با ویژگی های مورفولوژیک در هر ناحیه؛
-    تجهیز نیروها به ادواتی که سازگار با مورفولوژی هریک از نواحی هستند؛ -    اتخاذ سیاست های دفاعی و تهاجمی مناسب در ارتباط با مورفولوژی در هر ناحیه؛
  -    برنامه ریزی کارآمد به منظور سهولت تردد نیروها، تجهیزات و سهولت دسترسی به نقاط حمل و نقل؛
  -    درجه بندی و پهنه بندی حساسیت نقاط از دیدگاه نظامی و تعیین سلسله مراتب آن؛
به عنوان مثال، خصوصیات ژئومورفولوژیک در یک ناحیه، در ساخت خودروها و تانک های آبی- خاکی نمود عینی دارد که در مقابل محدودیت ها و قابلیت های ژئومورفولوژیک واکنش نشان می دهند و ضروری است به کارکردهای آن توجهات اساسی شود. یا این که توجه به جنس بستر رودخانه ها در حرکت این تجهیزات، عامل مهمی در استراتژی ها و عملیات های نظامی در کناره های رودخانه ها است. در این ارتباط یکی از راهبردهای مورد استفاده در شناخت و سهم بیشتر مطالعات ژئومورفولوژی درآمایش دفاعی و مدیریت نظامی تهیه‌ی نقشه‌هاي ژئومورفولوژي است. از آن جا که نقشه‌هاي ژئومورفولوژي، اطلاعات توپوگرافي، ليتولوژي و مورفولوژي را به صورت يكجا در خود دارند، بنابراین بهترين وسيله براي مطالعات زيربنايي در طراحي عملیات های نظامي به شمار مي آيند(مختاری، 1382).  نقشه هاي ژئومورفولوژي تمام اطلاعات و جزئيات مربوط به عوارض سطح زمين و ويژگي هاي آنها را در اختيار طراحان عمليات نظامي قرار مي دهند و برای فرماندهان نظامی در کنترل میدان جنگ و درک چگونگی چشم انداز عملیات نظامی نقش تاثیر گذاری دارند (Guth, 2011: 577).  
ب) مفهوم ژئومورفولوژی دریایی و لندفرم های اصلی آن  همانند خشکی که لندفرم ها و سیستم های فرسایشی متنوعی در مکانیزم و تحول آن در سطح زمین حاکمیت یافته است. در قلمروی بستر دریا نیز لندفرم های متنوعی وجود دارد که شناسایی و شناخت آنها جهت طبقه بندی برای مدیریت صحیح مسائل دریایی و زیردریایی از جنبه های مختلف نظامی، عمرانی، توریستی و... از اهمیت قابل توجهی برخوردار می باشد. اساسا لندفرم های متنوعی در بستر دریا تشکیل یافته است که از نظر مکانی با مکان های دیگر تفاوت دارد.
بحث و یافته ها
الف) خصوصیات ژئومورفولوژی دریایی خلیج فارس
از نظر ریخت شناسی، خلیج فارس نامتقارن بوده و شیب سواحل جنوبی آن ملایم تر از شیب سواحل شمالی است. اساسا شکل اصلی و اسکلت خلیج فارس، در سیستم های کوهزایی دوران سوم و هم زمان با زاگرس پی ریزی شده است. به طوری که با چین خوردگی های آلپی و بالا آمدن تدریجی زاگرس، آب ها کم کم به عقب نشسته و پس از آرامش حرکات کوهزایی، حوضه‌ی خلیج فارس تقریبا در محدوده‌ی کنونی باقی مانده است(زمردیان،‌1381: 204). بنابراین حوضه‌ی خلیج فارس در اصل باقیمانده‌ی دریاهای دوران سوم زمین شناسی(نئوتتیس) است که تمام ناحیه‌ی زاگرس را می پوشانده است. همچنین این حوضه از نظر تکتونیک به صفحه‌ی عربستان تعلق دارد. ولی حاشیه‌ی شمالی آن در مجاورت خشکی ایران، جزو ساختمان چین خورده‌ی زاگرس می باشد(علایی طالقانی، 1384: 346). از آن جا که حوضه‌ی خلیج فارس در زیر 100 متر عمق دارد، بنابراین تماما فلات قاره محسوب می شود (حافظ نیا و کاویانی، 1383: 178). بنابراین پهنه‌ی خلیج فارس را می توان یک فلات قاره یا نوعی ساحل غرق شده تلقی نمود. پهنای متوسط فلات قاره ها 74 کیلومتر است و عمق متوسط آن از قسمت دریا تا سطح آن 76 متر است (چورلی و دیگران، 1379: 399). پیدایش فلات قاره را بعضی معلول عقب نشینی سواحل و برخی مربوط به تجمع رسوب های مخروطی شکل خشکی در نزدیکی ساحل می دانند(معتمد، 1382: 272). این مناطق شامل آبهای ساحلی کم عمق در خلیج ها و دریاهای درون مرزی هستند که اغلب با تهیه‌ی ادوات نظامی توام می باشند(صفوی، 1384: 163).
 به این ترتیب می توان گفت که خلیج فارس تقریبا به صورت یک فلات قاره نسبتا ناهموار بوده است که دنباله‌ی دشت ها و جلگه های جنوبی کشور شکل گرفته است. کف خلیج فارس عمدتا گلی است و علاوه بر تاقدیس و ناودیس های زیر دریایی، تپه های ماسه ای و شنی[1] (عمدتا با منشا بادی و مربوط به دوره های پسروی آب خلیج) و برجستگی های سنگی و مرجانی در آن تشکیل یافته است(زمردیان،‌1381: 204- 205).    ب) قابلیت های لندفرم های دریایی در آمایش دفاعی و مدیریت نظامی در خلیج فارس لندفرم های زیر دریایی از قابلیت ها و محدودیت های متعددی در عملیات های نظامی- دفاعی برخوردار است. به طور کلی برای برخی از موارد، راهکارها و شرایط ژئومورفولوژیکی مناسبی به منظور دست یابی به آمایش دفاعی و مدیریت نظامی وجود دارد، که نقش مهمی را در این زمینه ایفا می کند. در این بخش این موارد با توجه به مسائل مورفولوژیک بستر خلیج فارس مورد بررسی مختصر قرار گرفته است:
قابلیت های لندفرم های دریایی در تعیین موقعیت زیردریایی ها
هر کدام از لندفرم های دریایی متناسب با نوع و ویژگیهای منحصر به فرد آنها در تعیین موقعیت شناورهای زیردریایی می توانند قابلیت و نقش مهمی را داشته باشند که پارامترهایی از قبیل شکل ، اندازه، وضعیت زمین شنایی  لندفرم ، موقعیت مکانی لندفرم در مسائل شناورهای زیردریایی و عملیات نظامی می توانند موثر باشند. از این رو شناخت لندفرم ها و فرایندهای دریایی خلیج فارس که در این مقاله به نمونه هایی از آن پرداخته شد، سبب تسهیل در عملیات های نظامی و آمایش دفاعی نیروی دریایی کشور در مقابله با دشمن فراهم می کند.
 تعیین موقعیت شناورهای زیرسطحی
برای تعیین موقعیت شناورهای زیرسطحی می بایست ایستگاه هایی در بستر دریا نصب نمود. این ایستگاه ها از اهمیت بسیار زیادی در مکان یابی توسط شناورها برخوردارند.  از منظر ژئومورفولوژی دریایی مکان یابی این ایستگاهها به دلیل دقت بالای این سازه ها می بایست در مناطقی از بستر دریا قرار گیرد که در حد امکان، پوشش مناسبی از منطقه‌ی زیر دریایی را در برگیرد. و همچنین محل نصب آنها از نظر جابجایی دارای کمترین مقدار باشد. از این رو می توان گفت برخی لندفرم های دریایی مانند گودال ها، کانیون ها، جریان های گلی زیردریایی و... مکان های نامناسبی برای نصب ایستگاه ها در تعیین موقعیت شناورهای زیر سطحی هستند. بنابراین ضروری است مکان هایی برای نصب ایستگاه ها انتخاب شوند که پوشش مناسبی را برای دقت بیشتر ایستگاه ها فراهم کنند و از نظر ژئومورفولوژی باعث اختلال در حرکت شناورها نشود. در خلیج فارس، تاقدیس های زیردریایی و تپه های ماسه ای از یک سو و عمق کم بستر فلات قاره از سوی دیگر،  عامل مهمی در ایجاد اختلال حرکت شناورهای زیر دریایی هستند و لذا مکان یابی و تهیه‌ی نقشه های ژئومورفولوژی دریایی و نقشه برداری از لندفرم های این دریا نقش مهمی را در آمایش دفاعی و تعیین موقعیت دقیق شناورهای زیر سطحی در این منطقه خواهد داشت.
قابلیت های لندفرم های دریایی در اختفاء شناورها
جهت اختفاء تجهیزات می توان از مناطقی استفاده کرد که از نظر دسترسی و شناسایی توسط دشمن تا حد امکان تقلیل یابد به عنوان مثال استفاده از گودالهای دریایی،  کانیون ها  مناسب می باشد. لندفرم های ذکر شده دارای این قابلیت هستند که امکان اختفاء نمودن شناورها و تاسیسات نظامی از دید مستقیم دشمن افزایش یابد، در صورتی که اختفاء بیشتر از دید حملات مستقیم دشمن مدنظر باشد می توان با اجرای کارهای اجرایی و عمرانی، منطقه‌ی مورد نظر را جهت اختفاء کامل، سازماندهی نمود. در بسترکم عمق و فلات قاره‌‌ی خلیج فارس، وجود تاقدیس و ناودیس های زیر دریایی و همچنین تپه های ماسه ای و شنی کف بسترشرایط مناسبی را برای اختفاء شناورها در زیر رسوبات و تپه ها فراهم می کنند.  
قابلیت های لندفرمهای دریایی در افزایش تجهیزات نظامی
با توجه به اینکه در عملیات های نظامی دریایی، داشتن تجهیزات دقیق و کارآمد و در دسترس ضرروی می باشد لازم است مکان هایی در زیر دریا وجود داشته باشد که بتوان به عنوان مخزن تجهیزات و مهمات از آنها استفاده کرد. از طرف دیگر از دید حملات مستقیم دشمن در امان باشد. بنابراین با توجه به این دو مقوله بهترین گزینه، استفاده از لندفرم های دریایی می باشد که می توان کلیه‌ی تجهیزات مورد نظر را در مکان مورد نظر انبار نمود و یا در صورت نیاز، نسبت به تعمیر و نگهداری آنها اقدامات بیشتری انجام داد. بستر خلیج فارس به دلیل این که جنس آن گلی است و همچنین دارای تپه های ماسه ای و شنی است، امکانات مناسبی را برای انبار نمودن تجهیزات مورد نیاز  و استفاده از آن در مواقع بحرانی فراهم می کنند.
 نتیجه گیری
در این مقاله لزوم شناخت فرم ها و فرایندهای دریایی و ساحلی به ویژه در منطقه‌ی خلیج فارس مورد مطالعه قرار گرفت. با توجه به مباحث مطرح شده می توان گفت لندفرم های دریایی در استراتژی های نظامی، از قابلیت ها و محدودیت های متعدی برخوردار هستند، در این مقاله نمونه هایی از این شرایط مورد بررسی قرار گرفت.   اساسا لندفرم های دریایی خلیج فارس، کاربردها و جایگاه ویژه ای در آمایش دفاعی نیروهای دریایی کشور فراهم می کنند. به عبارت دیگر با شناخت هرچه بیشتر از لندفرم های دریایی، امکان مدیریت نظامی بهتر در مواقع بحرانی، عملیات های نظامی بیش از پیش فراهم خواهد شد. به این ترتیب با شناخت و مکان یابی از لند فرم های دریایی و درک مکانیزم آن، می توان از برخی موانع ژئومورفیک پیش گیری نمود و در مقابل با شناخت قابلیت های آن از آسیب های احتمالی از سوی دشمن جلوگیری به عمل آورد و آن را مدیریت نمود. با جمع بندی از مباحث مطرح شده در خصوص کاربردهای ژئومورفولوژی دریایی خلیج فارس می توان اظهار داشت لندفرم های دریایی بستر فلات قاره‌ی خلیج فارس مانند سطوح گلی بستر، تپه های ماسه ای و شنی، طاقدیس ها و ناودیس های زیر دریایی متعلق به واحد چین خورده‌ی زاگرس و... از قابلیت های بسیاری در زمینه‌‌ی افزایش تجهیزات نظامی و اختفاء شناورها برخوردار خواهند بود و از سوی دیگر با مکان یابی و تهیه‌ی نقشه‌های جامع ژئومورفولوژی دریایی و تکنیک های دقیق تر مانند سنجش از دور و... می توان از محدودیت های نظامی مانند اختلال های ناشی از لندفرم ها در مسیر شناورها جلوگیری نمود. بنابراین می توان گفت شناسایی و مطالعات کمّی از لندفرم های دریایی و تغییرات آن در بستر فلات قاره، در خصوص مسائل نظامی- دفاعی عرصه‌ی مناسبی برای آمایش دفاعی و مدیریت نظامی یک کشور به ویژه برای کشور جمهوری اسلامی ایران و پهنه‌ی حیاتی و شریانی خلیج فارس که دارای مرزهای دریایی گسترده است و جایگاه بالایی از منظر حقوق دریایی داراست، به وجود خواهد آورد.
پاسخ


موضوعات مشابه ...
موضوع نویسنده پاسخ بازدید آخرین ارسال
  چگونه تنش‌های بین سئو و UX را مدیریت کنیم؟ khakzadmon 0 57 16-09-2017, 02:01 PM
آخرین ارسال: khakzadmon

پرش به انجمن:


کاربران در حال بازدید این موضوع: 1 مهمان