امتیاز موضوع:
  • 0 رای - 0 میانگین
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
اسلام و حقوق محیط زیست انسان
#1
چکیده
یکی از دغدغه های اصلی بشر امروز بحران محیط زیست و تخریب تدریجی آن است. با ورود به عصر مدرنیته و توسعه طلبی روز افزون آدمی، اولین قربانی بر سر راه وی، طبیعت بود. انسان برای توسعه استفاده از تکنولوژی، همه چیز را در اختیار خود گرفته تا بتواند پله های پیشرفت و مدرنیته را یکی یکی بپیماید. آلودگی دریاها، گرم شدن زمین و نازک شدن لایه ازن، تخریب درختان و جنگل ها، شکار حیوانات و منقزض نمودن نسل برخی از گونه های حیوانات تنها نمونه هایی از جنایات انسان در محیط زیست است. بر همین اساس یکی از دغدغه های مشترک تعالیم دینی و حقوق بین الملل و حقوق بشر، محیط زیست بوده است و محافل بین المللی در طی چند دهه اخیر توجه ویژه ای به این امر داشته و سعی بر آن داشته اند با برگزاری نشست ها و کنفرانس ها با حضور نمایندگان دولت ها گوشه ای از این معضلات را مطرح و چاره جویی کنند. سوالی که در این پژوهش به آن پرداخته می شود این است که:دیدگاه اسلام نسبت به حقوق محیط زیست انسان چیست؟ فرضیه عبارتست از: با بررسی آیات و روایات اسلامی، میتوان گفت انسان به عنوان خلیفه خدا بر زمین امانتدار محیط زیست است و باید با مسئولیت پذیری و آموزش صحیح استفاده از طبیعت، از تخریب آن جلوگیری کند.
کلیدواژه: محیط زیست، حقوق بین الملل، اسلام، حقوق بشر، کنوانسیون های بین المللی.
مقدمه
محیط زیست و تلاش برای حفظ و حمایت از آن، برای بهره‏مندی بشر از محیط زیستی امن و سالم جهت نیل به کمال، مورد اهتمام اسلام است و مطابق منابع معتبر اسلامی حق انسانها در داشتن محیط زیستی امن و سالم، به عنوان یک حق بشری در کنار سایر حقوق شناخته شده است. به طوری که اسلام به عنوان یک دین کامل نقش حمایت کننده از محیط زیست داشته است و قران و روایات در این زمینه به تفصیل به محیط زیست پرداخته اند.
روز جهانی محیط زیست که مصادف با 5 ژوئن است، مخفف انگلیسی: WED روزی است که از سوی سازمان ملل برای افزایش آگاهی مردم برای نگهداری محیط زیست و تحریک سیاستمداران به گرفتن تصمیماتی برای رویارویی با تخریب محیط زیست و گونه‌های زیستی‌جانوری، به‌عنوان روز میحط زیست انتخاب شده‌ است. تاریخچه روز جهانی محیط زیست به سال ۱۹۷۲ یعنی ۴۴ سال پیش بر می‌گردد. در آن سال برای اولین بار، سازمان ملل متحد کنفرانسی را با موضوع انسان و محیط زیست در شهر استکهلم سوئد برگزار کرد. همزمان با برپایی این کنفرانس مجمع عمومی سازمان ملل قطعنامه‌ای را تصویب کرد که منجر به تشکیل UNEP (برنامه محیط زیست سازمان ملل) شد. هم اکنون ۴۴ سال است که UNEP در سراسر جهان مراسم ویژه‌ای را به مناسبت این روز برگزار می‌نماید.
اصل 26 کنفرانس استکهلم در خصوص محیط زیست بیان می‌دارد: انسان و محیط زیست را باید  از اثرات تسلیحات هسته‌اي و همه وسایل تخریب جمعی دیگر مصون داشت. دولتها باید کوشش نمایند تا در کوتاه‌ترین مدت، در بطن ارگانهاي بین‌المللی مناسب، درباره حذف و نابودي کامل تسلیحات مزبور توافق حاصل نمایند.(موسوی،1380: 368)
این اصل و سایر مفاد این کنفرانس و اعلامیه های بعدی نشان می دهد که اهمیت حقوق بشر بر محیط زیست در دهه های اخیر مورد توجه سران در عرصه بین المللی قرار گرفته است. اما دین اسلام از همان ابتدا بر اهمیت حفظ و حراست از محیط زیست و حقوق و تکالیف انسان ها در برابر محیط زیست تأکید موکدی داشته است و در آیات و روایات با الفاظ محتلف به کرات بیان شده است. با توجه به این امر میتوان به ضرورت و اهمیت موضوع پی برد.
در این پژوهش سعی بر آن است رویکرد اسلام به حقوق محیط زیست بشر پرداخته شود.
 
مفهوم شناسی محیط زیست
محیط زیست، از دو کلمه ترکیب یافته است، یکی محیط که واژه ای عربی است، و دیگری زیست که واژه ای فارسی است.
محیط به معنای مکان، اوضاع و احوال آمده است و آنچه که شخص یا چیزی را احاطه کرده و منشأ تغییر و تحول می باشد. به دیگر تعبیر: محیط فراگیرنده و جای زندگی آدمی است.(معین، 1350: 113)
واژه «زیست» به معنای زندگی، حیات و زیستن آمده است.(حسینی دشتی، 1385: 219)
شورای اقتصادی اروپا محیط زیست را این گونه تعریف کرده است: «محیط زیست شامل آب، هوا، خاک و عوامل درونی و برونی مربوط به حیات هر موجود زنده می گردد.(کیس، 1379:  6)
در تعریفی دیگر میتوان گفت محيط زيست عبارت است از همه‌ي چيزهايي كه در اطراف ما وجود دارند و روي آنها تأثير ميگذاريم و آن ها نيز ما را متأثر ميسازند(یخشکی،1381)
در یک تعریف هم گفته شده است: محیط زیست، محیطی است که فرایند حیات را فرا گرفته و با آن برهم کنش دارد. محیط زیست از طبیعت، جوامع انسانی  ونیز فضاهایی که با فکر و دست انسان ساخته شده اند تشکیل شده و کل فضای زیستی کره زمین یعنی زیستکره(بیوسفر را فرا می گیرد.(قاسمی، 1384: 25)
به طور کل میتوان گفت فارغ از تعریف محیط زیست، به دو نوع تقسیم می شود: محیط زیست طبیعی که در بر گیرنده بخشی از فضای سطح کره زمین است و به دست انسان ساخته نشده. مانند کوهها، دشت ها، جنگل ها، حیات وحش، دریاها و محیط زیست مصنوعی که ساخته دست بشریت است و در واقع انسان برای بهبود زندگی خود آنها را ساخته است که خانه ها، مدرسه ها، کارخانه ها، فرودگاهها، راهها و غیره. اجزای این بُعد از محیط زیست محسوب می شوند.
حقوق بشر و محیط زیست
حق بر داشتن محیط زیست سالم در عرصه ی بین المللی عمدتاً پس از جنگ جهانی دوم توسط کارشناسان و سیاستمداران مطرح شد؛ ولی با این حال در اعلامیه ی جهانی حقوق بشر و میثاقین (میثاق حقوق مدنی و سیاسی و میثاق حقوق اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی) از آن سخنی به میان نیامد. در عرصه  ی بین المللی اسنادی در خصوص حق بر محیط زیست سالم به تصویب رسیده است که مهم ترین آن ها عبارتند از: اعلامیه ی استکهلم، منشور جهانی طبیعت، اعلامیه ی لاهه، اعلامیه  ی ریو، اعلامیه ی وین و اعلامیه  ی هزاره  ی سوم سازمان ملل متحد.
به موجب اصل دوم اعلامیه استکهلم منابع طبیعی شامل آب، هوا،خاک، گیاهان و گل ها و به ویژه نمونه های مشخص اکوسیستم های طبیعی باید برای استفاده نسل های کنونی و آینده با برنامه ریزی دقیق و مدیریت مناسب محافظت شوند.(مجموعه مقررات محیط زیست، 1383: 96)
همچنین در پیشگفتار اعلامیه ریو به لزوم احترام به منافع همگانی و همچنین در اصل 23 به حق بهره برداری از محیط زیست و منابع طبیعی به صورت محدود اشاره شده است. 
اما در این زمینه هیچ کنوانسیون جهانی یا عام وجود ندارد تا دولت  ها را ملزم و متعهد به رعایت مفاد آن نماید. این نقص را کنوانسیون  های منطقه ای تا حدی جبران نموده  اند. در زمینه  ی حق بر محیط زیست اسناد حقوق بشری منطقه  ای زیادی وجود دارد که دارای قواعد الزام آوری هستند و مهم ترین آن ها عبارتند از: منشور آفریقایی حقوق بشر مصوب ۱۹۸۱ و پروتکل الحاقی به کنوانسیون امریکایی حقوق بشر مصوب ۱۹۹۸؛ هم چنین علی رغم این که کنوانسیون اروپایی حقوق بشر به حق بر محیط زیست اشاره ننموده است ولی دادگاه اروپایی حقوق بشر درباره¬ ی دعاوی مربوط به خسارات زیست محیطی با استناد به مواد ۶ و ۸ این کنوانسیون، حق بر محیط زیست سالم را مورد تایید قرار داده است.
حق داشتن محیط زیست سالم دارای 4 جز می باشد:
-حق مشارکت شهروندان در اتخاذ تصمیمات زیست محیطی
به موجب این حق هر فردی امکان خواهد داشت با رعایت قوانین و مقررات کشور خود به صورت فردی یا همراه با دیگر افراد در قالب یک تشکل اجتماعی مثلا سازمانی غیردولتی در اتخاذ تصمیماتی که مستقیماً مربوط به محیط زیست او می گردد مشارکت نماید.(افتخار جهرمی، 1388: 13-14) مشارکت یکی ازاصول مهم حقوق بین الملل محیط زیست است که دراعلامیه‌ی ریو1992پیش‌بینی شده است. مطابق با‌این اصل، درسطح ملی هرفردبایدکاملاًبه اطلاعاتی که مقامات عمومی‌درموردمحیط زیست دراختیاردارندازجمله اطلاعات مربوط به موادوفعالیت‌های خطرناک درمنطقه، دسترسی داشته باشدودررونداتخاذتصمیمات مشارکت نماید. دولت‌هابایدبادادن اطلاعات به مردم، حساسیت ومشارکت عموم راتسهیل وتشویق نمایند. دسترسی مؤثربه اقدامات ومراجع قضایی واداری، ازجمله مجازات و جبران خسارت باید تضمین گردد.(رمضانی قوام آبادی، 1389: 60)
حق دسترسی به اطلاعات زیست محیطی 
به موجب‌این حق کلیه موسسات عمومی ‌موظفند اطلاعات مربوط به حفاظت از محیط زیست و اقدامات موثر بر آن را در اختیار شهروندان قرار دهند. ﻛﻨﻮاﻧـﺴﻴﻮن آرﻫﻮس ﻣﻲﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﻋﻨﻮان ﻧﻤﻮﻧﻪای ﺑﺎ اﻫﻤﻴﺖ در ﺧﺼﻮص دﺳﺘﺮﺳﻲ ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﺑﻪ ﺣﺴﺎب آﻳﺪ که ﺑﺮدو ﻣﺤﻮر ﺣﻖﻓﺮدی دردﺳﺘﺮﺳﻲﺑﻪاﻃﻼﻋﺎت وﺗﻜﻠﻴﻒ ﺑـﻪداﺷـﺘﻦ ﺳﻴﺎﺳﺖ ﻋﻤﻮﻣﻲ ﻓﻌﺎل برای دراﺧﺘﻴﺎر ﻗﺮاردادن اﻃﻼﻋﺎت درﺧﻮاﺳﺖ ﺷﺪه ازﺳﻮی ﻣﻘـﺎمات ﻋﻤـﻮﻣﻲ ﺑﻨـﺎ ﺷﺪه اﺳﺖ. ﻛﻤـﺎاین کهﻛﻨﻮاﻧﺴﻴﻮن آﻓﺮﻳﻘﺎﻳﻲ ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪ ﻣﻨﺎﺑﻊ ﻃﺒﻴﻌﻲ، ﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ وﺗﻮﺳﻌﻪ ﻣﺼﻮب 2003 درﻣـﺎدة16ﺧﻮددوﻟﺖﻫﺎی ﻣﺘعاهد راﺑﻪ اﺗﺨﺎذ ﺗﺪاﺑﻴﺮ ﻗﺎﻧﻮﻧﻲ ﻻزم ﺑﺮای ﺗﻀﻤﻴﻦ ﺑﻪ ﻣﻮﻗﻊ و ﻣﻨﺎﺳﺐ دﺳترسﻋﻤﻮم ﺑﻪ اﻃﻼﻋﺎت ﻣﺮﺑﻮط ﺑﻪﻣﺤﻴﻂ زﻳﺴﺖ ﻓﺮاﻣﻲﺧﻮاﻧﺪ. (رمضانی قوام آبادی، 1389: 99)
حق آموزش های زیست محیطی
به موجب این حق دولت موظف است به ایجاد تدابیر لازم جهت ایجاد فرهنگ دوستی با طبیعت، حفاظت از آن و استفاده از تکنولوژی های پاک می باشد. این آموزش و فرهنگ سازی باید در کلیه سطوح اعم از آموزش رسمی و غیررسمی صورت گیرد.
حق دادخواهی زیست محیطی
برای اینکه حق برخورداری از محیط زیست تحقق عینی یابد باید از ضمانت اجرای کافی برخوردار بوده و قابلیت دادخواهی داشته باشد. به عبارت دیگر افراد و سازمان های غیردولتی بتوانند از موارد نقض این حق به مراجع اداری و به ویژه قضایی شکایت کنند.(افتخار جهرمی، 1388: 13-15)
حق برمحیط زیست به استناد پروتکل سان سالوادور مصوب 17 نوامبر 1988 نهایتا" در قطعنامه‌ی 5 ژوئن 2001 سازمان کشورهای آمریکایی مطرح شده است . در ماده 12 پروتکل سان سالوادور آمده است: هرکس باید از حق  زندگی در محیط زیستی سالم برخوردار بوده و به خدمات عمومی‌اساسی دسترسی داشته باشد. دولت‌های عضو باید حفاظت، مراقبت و بهبود محیط زیست را ارتقا بخشند. به موجب‌این ماده، حق برمحیط زیست دیگر حقی صرفا" متعلق به نسل سوم نیست که  استیفای آن به تحولات ساختار جوامع منوط گردد. بهره مندی از محیط زیست سالم و بهداشتی ضمن  آن که حقی همگانی است، بلکه رعایت آن نیز تکلیفی عام و همگانی می‌باشد. اما در‌این میان نقش دولت به لحاظ داشتن امکانات مادی و معنوی لازم برای تحقق و استیفای کامل‌این حق، اهمیت بیشتری دارد به همین خاطر تکلیف دولت بیشتر است.(حبیبی، 1382: 151)
اسلام و محیط زیست
اسلام به عنوان دینی جهان‏شمول و جامع‏نگر، مدعی است که پاسخگوی نیازهای متغیّر انسان در هر عصری است و برای کلیه روابط او، دارای قوانین و مقرراتی است. البته این بدان معنا نیست که برای هر موضوع با عنوان خاص و متداول امروزی آن، حکم خاصی را مقرر داشته باشد؛ بلکه کلیات، اصول و قواعدی در اسلام وجود دارد، که می‏توان حکم هر موضوع را از آن به دست آورد.یکی از همین موضوعات محیط زیست است.
در آموزه های اسلامی به طور عام و در نزد امامیه به طور خاص، عناصر طبیعت اعم از آب، هوا، خاک، درختان، گیاهان و جانوران جایگاه و ارزش ویژه ای دارند که بیشتر ناشی از وحدت عناصر جهان و ریشه در جهان بینی توحیدی دارد(فتحی واجارگاه،1382: 21)طبیعت و محیط زیست در عین حال که در اختیار انسان به عنوان خلیفه الهی قرار دارد، به عنوان نشانه ای از قدرت و عظمت الهی توصیف شده است که این خلیفه را آنگونه که شایسته اوست متعهد به حفظ و حراست از آن نیز می نماید.(Dalil Boubkeur,2001: 3-8) در واقع محیط زیست در اسلام امانتی است که به انسان سپرده شده است تا به نحو مناسبی از آن بهره جوید.(Naser,1968: 96)
خداوند در آیه 29 سوره بقره این‌چنین می فرماید: هُوَ الَّذِی خَلَقَ لَکُمْ ما فِی الأَْرْضِ جَمِیعاً: و اوست آن (آفریننده‏ای) که همه آنچه در زمین است برای شما آفرید.
در آیه 10 سوره الرحمن نیز آمده است: وَ الأَْرْضَ وَضَعَها لِلأَْنامِ: و (خداوند) زمین را برای همگان قرار داد.
 این آیات بدین معناست که این زمین و محیط زیست حق همگانی است و محدود به نسل خاص و یا دوره ای محدود نیست بلکه برای کل بشریت است. فلذا همه افراد بشر در آن دارای حق هستند. به تبع هر حقی یک تکلیف ایجاد میکند. پس همانگونه که بشر حق استفاده از محیط زیست را دارد در قبال آن دارای مسئولیت است تا آن را بتواند برای استفاده آیندگان حفظ کند و به تخریب آن نپردازد و خیانت در این امانت الهی نداشته باشد.
نه تنها خداوند این طبیعت را آفریده بلکه در جاهای مختلف نیز بیان فرموده است که آن را برای انسان مسخر کرده است. در سوره حج آیه 65 اینگونه فرموده است:  اَلَم تَرَ أن الله سَخَرَ لَکُم ما فِی الاَرضِ والفُلکَ: آیا ندیده ای خداوند آنچه را در زمین است به نفع شما رام گردانید؟
این به معنای چیرگی معمولی نیست بلکه غلبه بر طبیعت است. پس در مقابل طبیعتی که خداوند آفریده و رام انسان نموده است، تکلیفی نیز برای این خلیفه الله مشخص نموده است. حضرت علی (ع) در این خصوص می فرمایند: اتقوا الله فی عباده و بلاده، فإنَکُم مَسئولونَ حتی عَنِ البِقاعِ وَ البَهائِم: تقوا پیشه کنید؛ زیرا شما در پیشگاه خداوند مسئول بندگان خدا"، شهرها و خانه ها و حیوانات هستید.(نهج البلاغه، خطبه 167: 229)
احکام اسلام درباره محیط زیست فراوان و متنوع است. انسان به موجب این احکام موظف است از آلوده کردن آب و خاک پرهیز نماید. او نه فقط موظف است به پدر و مادر خود مهربانی کند بلکه باید درخت بکارد، با حیوانات مهربان باشد و اعمالی از این دست که همگی بر اهمیت حفظ محیط زیست تاکید دارند.(نجفی، 1367: 66-67)
نتیجه گیری
طبیعت و محیط زیست در متون دینی، حق همه انسانها در همه دورانهاست. در پی شناساندن این حق، تا کنون اسناد و معاهدات زیادی جهت قانونمند نمودن و تبیین ابعاد آن به تصویب رسیده است. اما قدمت این اسناد به چند دهه قبل بازمی گردد. دین اسلام از همان ابتدا به اهمیت این موضوع پی برده و به بیان آیات و روایت و احادیث پرداخته شده است.در مقابل حق استفاده‏ای که خداوند برای انسان در محیط زیست و طبیعت قائل شده است، وظیفه‏ای نیز بر عهده او گذاشته است که آن، حفظ و حمایت و بهره‏برداری صحیح از محیط زیست است؛ زیرا هدف خداوند از در اختیار گذاشتن طبیعت برای انسان این است که جهت رفاه، آسایش و تکامل خود از آن بهره ‏مند شود.
منابع
1-قرآن کریم.
2-نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، خطبه 167.
3-افتخار جهرمی، گودرز. (1388)حقوق بشر، محیط زیست و توسعه پایدار، مجله‌ی تحقیقات حقوقی، شماره50.
4-................،(1380)، حقوق بین‌الملل محیط زیست، ترجمه فضل‌الله موسوي، تهران: میزان، چاپ اول.
5-حبیبی، محمد حسن. (1382)حق برخورداری از محیط زیست سالم به عنوان حق بشریت، مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 60.
6- حسینی دشتی، سیدمصطفی.(1385) عارف و معاریف ،ج 9. 
7-رمضانی قوام آبادی،محمد حسین. (1389) بررسی محتوای اصل مشارکت درحقوق بین الملل محیط زیست، مجله پژوهش حقوق دانشگاه علامه، شماره ۲۹.
8-سازمان حفاظت از محیط زیست(1383) مجموعه قوانین و مقررات محیط زیست.
9-فتحی واجارگاه،کوروش و محسن فرمهینی فراهانی(1382)، دانش زیست محیطی زنان برای توسعه پایدار، انتشارات دانشگاه شهید بهشتی، چاپ اول.
10-قاسمی، ناصر.(1384) حقوق کیفری محیط زیست، انتشارات جمال الحق، چاپ دوم. 
11ـ کیس ، الکساندر .(1379)حقوق محیط زیست، ، ترجمه محمدحسن حبیبی، دانشگاه تهران، تهران.
12ـ معین ،محمد.(1350) فرهنگ فارسی، ج 2.
13-نجفی،محمد حسن.(1367) جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، قم،المکتبه الاسلامیه، جلد دو.
14- يخشكي، علي. ( 1381 ). شناخت، حفاظت و بهسازي محيط زيست ايران. تهران: مؤسسه آموزش عالي علمي- كاربردي جهاد كشاورزي.
15-Dalil Boubkakeur(2001) L’Islam et I’environnement. Conference du G8, Triest Italia, 2Mars 2001.
16-Nasr.S.H.(1968) The Encounter Of Man and Nature, Londen: George Allen and Unwin Ltd.
پاسخ


موضوعات مشابه ...
موضوع نویسنده پاسخ بازدید آخرین ارسال
  حفاظت از محیط زیست در مخاصمات مسلحانه بین المللی searcher 0 33 11-10-2017, 12:49 PM
آخرین ارسال: searcher
  بررسی جبران خسارات وارده بر محیط زیست ناشی از آلودگیهای فرامرزی و تخریب بین المللی searcher 0 27 11-10-2017, 12:48 PM
آخرین ارسال: searcher
  بررسی جایگاه اصل همکاری در حقوق بین الملل محیط زیست fardin.84 0 165 10-07-2017, 10:53 AM
آخرین ارسال: fardin.84
  رویکرد حقوق کیفری ایران نسبت به حفاظت از محیط زیست دریایی با مطالعه اسناد بین‌المللی fardin.84 0 139 08-07-2017, 11:36 AM
آخرین ارسال: fardin.84
  حقوق بین الملل محیط زیست fardin.84 0 134 08-07-2017, 11:32 AM
آخرین ارسال: fardin.84
  دیپلماسی محیط زیست و نگرش های موجود در مورد حفاظت از حقوق بشر و محیط زیست fardin.84 0 189 08-07-2017, 11:31 AM
آخرین ارسال: fardin.84
  معاهدات زیست محیطی ایران در کتاب «ایران و حقوق بین‌الملل محیط زیست» منتشر شد fardin.84 0 139 08-07-2017, 11:30 AM
آخرین ارسال: fardin.84
  جایگاه تعهدات زیست محیطی در حقوق بین الملل سرمایه گذاری fardin.84 0 204 08-07-2017, 11:16 AM
آخرین ارسال: fardin.84
  بررسی جایگاه اصل همکاری در حقوق بین الملل محیط زیست fardin.84 0 298 08-07-2017, 11:05 AM
آخرین ارسال: fardin.84
  تحلیل مفاهیم آلودگی و خسارت در حقوق بین الملل محیط زیست fardin.84 0 180 08-07-2017, 11:01 AM
آخرین ارسال: fardin.84

پرش به انجمن:


کاربران در حال بازدید این موضوع: 1 مهمان